زیتون(روان شناسی ازدواج)

دانشمندان ادبیات ایران

دکتر «مهدی محقق» بهمن 1308 هجری شمسی در مشهد به دنیا آمد. تحصیلات خود را در سطح ابتدایی و متوسطه دنبال کرد و از سال 1323 تحصیلات حوزوی را آغاز کرد. وی برای استفاده از محضر استادان بزرگ طی سال‎‎های 1326 و 1327 در مدرسه نواب اقامت گزید و علوم حوزوی را در حوزه‎‎های علمیه مشهد و تهران تا مرحله اجتهاد فرا گرفت که در نهایت نیز مؤفق به أخذ درجه اجتهاد از آیت‎الله کاشف‎الغطاء و آیت‎الله سیدمحمدتقی خوانساری گردید. استاد محقق در سال 1327 وارد دانشگاه تهران شد و دوره دکتری الهیات را در سال 1337 به پایان رسانید و در سال 1338 نیز به اخذ درجه دکتری در رشته زبان و ادبیات فارسی از دانشگاه تهران موفق شد و در سال 1339 پس از شرکت در آزمون دانشیاری به عضویت هیأت آموزشی گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران درآمد. این استاد برجسته ادبیات فارسی سال‎‎های زیادی از عمر خود را به‎عنوان دوست و همکار، در کنار مرحوم دکتر سیدجعفر شهیدی، از دانشمندان و مفاخر بزرگ ادبی ایران، سپری کرد؛ با وی درباره ویژگی‎‎های شخصیتی، رفتاری و علمی آن استاد فقید گفت‎‎وگو کرده‎ایم که اکنون از نظر شما می‎گذرد.

مرحوم استاد سیدجعفر شهیدی را از چه زمانی می‎شناختید و عامل آغازگر رابطه عمیق و طولانی شما با آن استاد چه بوده است؟

مرحوم دکتر شهیدی را از سال 1327 می‎شناختم. آن مرحوم در آن سال‎‎ها تازه از نجف برگشته بودند و در مدرسه سپهسالار - که الان شهید مطهری نامیده می‎شود - تردد می‎کردند. در آن زمان معمم بودند و در ایران به درسی وارد نمی‎شد. بعد از شرکت در امتحان ورودی، وارد دانشکده شد. قبل از لیسانس به استخدام دولت درآمدند و اولین مرتبه در دبیرستانی واقع در خیابان ابوسعید، به نام ابومسلم، درس می‎دادند که تا کلاس سوم دبیرستان داشت؛ من را هم به همان دبیرستان فرستاده بودند، ولی چون من علوم آموزش و پرورش را هم خوانده بودم با رتبه دبیری استخدام شدم و آن‎‎هایی که فقط لیسانس داشتند اما دروس آموزش و پرورش را نخوانده بودند، با رتبه اداری استخدام می‎شدند.

این‎گونه بود که در آن زمان تفاوت حقوق کار در تهران با شهرستان خیلی زیاد بود و افرادی که به شهرستان می‎رفتند چهار الی پنج برابر آن‎‎هایی که در تهران کار می‎کردند حقوق می‎گرفتند، من فکر می‎کردم باید بروم به یک شهری که در حین تدریس یک چیزی هم خودم یاد بگیرم. به همین جهت قم را در نظر گرفتم و آن زمان، پیش مرحوم «احمد راد» رفتم که در مدرسه سپهسالار مستوفی بودند، یعنی کار‎های اداری را انجام می‎دادند؛ با ایشان که صحبت کردم گفتم که من لیسانس گرفته‎ام، گفت سمنان می‎روی؟ گفتم نه، می‎خواهم به قم بروم، گفت یک روز دیر آمدی؛ چراکه دیروز سید بهشتی (مرحوم آیت‎الله بهشتی) آمد و قم را گرفت. از این جهت بود که من ناچار شدم در تهران بمانم و با همان حقوق کم تدریس کنم و در نتیجه، با مرحوم دکتر شهیدی همکار شدم. دلیل من برای تهران ماندن هم این بود که در تهران می‎توانم ادبیات را در دوره دکتری بخوانم و همین‎گونه هم شد. در این فاصله دکتری الهیات هم در دانشگاه راه‎اندازی شد که من در سال 1337 این دوره را تمام کردم؛ ولی تز ننوشتم، بلکه درباره محمد زکریای رازی کتابی نوشتم.

یعنی هر دوی شما در آن زمان معمم و در حوزه درس خوانده بودید؟

مرحوم دکتر شهیدی در مدرسه برای تدریس استخدام شد و یکی دو سال بعد لیسانس خود را گرفت. ایشان معمم بود و با من و دو نفر دیگر هم که در مدرسه معمم بودیم می‎شدیم چهار نفر. اتفاقا بچه‎‎ها می‎گفتند آقا پس این‎جا را بکنیم مسجد مروی! مرتب آخوند می‎فرستند این‎جا! یکی از این آقایان روحانی در آن زمان، مرحوم شیخ قاسم اسلامی بود که اوایل انقلاب توسط گروهک فرقان ترور شد.

چه‎کار‎های مشترکی با مرحوم دکتر شهیدی در حوزه‎‎های علمی انجام داده‎اید؟

در همان دوران با دکتر شهیدی تصمیم گرفتیم یک دوره کتاب برای دبیرستان‎‎ها بنویسیم و نهایتا یک دوره کتاب عربی هم نوشتیم که در دبیرستان تدریس شود و شامل عربی سال اول، دوم و سوم بود که خوب هم از کار درآمد. دکتر شهیدی چون از نجف برگشته بودند، عربی مکالمه‎ای هم خوب بلد بودند. برخی عالمان که در نجف درس می‎خواندند می‎گفتند ما این متن‎‎ها را می‎فهمیم. حالا عربی حرف بزنیم یا نزنیم، مهم فهم متن است، مگر کسی که خودش علاقه داشته باشد و دکتر شهیدی خودش علاقه داشت. فردی به ایشان گفته بود هر وقت فهمیدی این گدایی که در درب ورودی صحن - نجف اشرف - نشسته چه می‎گوید، آن‎وقت بدان که عربی یاد گرفتی؛ چراکه در هر کشور عرب‎زبان افراد با لهجه خودشان حرف می‎زنند و عربی فصیح صحبت نمی‎کنند.

بنابراین مسیر زندگی شما شباهت‎‎های فراوانی به هم دارد. چه شد که مرحوم استاد شهیدی هم علاقه‎مند شدند در رشته ادبیات فارسی درس بخوانند؟

ما این سه جلد کتاب عربی را نوشتیم و با همین ارتباط، ایشان علاقه‎مند شدند که به دانشکده ادبیات بیایند و مثل من این دوره را که منتهی به دکتری می‎شود، طی کنند. از این جهت بود که ما هم در دبیرستان با هم بودیم و هم در دانشگاه یکدیگر را می‎دیدیم.

سال اول که من دبیر شدم و یک سال هم معمم بودم، پرونده من با توصیه آیت‎الله کاشانی جلو رفت. تکیه کلام آیت‎الله کاشانی کلمه «بی‎سواد» بود، یک‎بار ایشان از من سؤال کرد بی‎سواد چه‎کار می‎کنی؟ گفتم: حضرت آیت‎الله درس می‎خوانم، گفت: بسه دیگه، همش که علم نباید جا بکنی. گفتم: پس چه‎کار کنم؟ گفت: برو به بچه مسلمون‎‎ها درس بده، من اظهار کردم که زیاد علاقه ندارم؛ ولی ایشان گفت که شما بی‎سواد‎ها خودتان را کنار می‎کشید که همه‎جا رو کافران می‎گیرن! من گفتم برای استخدام باید بروم تو صف بایستم و در این صف هم افراد از هر صنفی و قیافه‎ای حضور دارند. ایشان گفت که بیا توصیه‎ای برای تو بنویسم تا بدون نوبت، به استخدام دربیایی و نامه‎ای به رییس آموزش متوسطه آن وقت نوشت که آقای شیخ مهدی محقق، پسر واعظ شهیر آقای شیخ عباسعلی محقق، از فصاحت و بلاغتی برخوردار هستند که به‎درد معلمی می‎خورند. این‎گونه شد که من را استخدام کردند و با مرحوم شهیدی هم در یک‎ مدرسه تدریس می‎کردیم.

دوستان مشترک شما چه افرادی بودند و به‎ویژه آقای دکتر شهیدی چه ویژگی‎‎های منحصر به‎فردی داشتند که ایشان را از دیگران متمایز می‎کرد؟

مسیر زندگی ما به هم شباهت داشت. منزل ایشان روبه‎روی بیمارستان ابن‎سینا، بعد از میدان امام حسین (علیه‎السلام) بود و بعد از ورود مرحوم دکتر شهیدی به دانشکده ادبیات ما اغلب با هم بودیم و در میان شاگردان ادبیات فارسی، من و مرحوم دکتر شهیدی و دکتر احمد مهدوی‎دامغانی که الان در آمریکا هستند، عربی را در حوزه خوانده بودیم.

آن زمان، داستان جالبی هم پیش آمد: دانشکده ادبیات، قصد داشت یک دبیر عربی استخدام کند - یعنی کسی که عربی درس بدهد ولی مرتبه استادی ندارد - تازه وقتی بود که ما با مرحوم «بدیع‎الزمانی کردستانی» آشنا شده بودیم. عده‎ای اسم نوشتند که در دانشکده ادبیات دبیر عربی بشوند؛ ولی آن‎‎ها شانس نداشتند، بلکه ما سه نفر، یعنی من و مرحوم دکتر شهیدی و دکتر مهدوی‎دامغانی، از شانس بالایی برخوردار بودیم و احتمالا هم من قبول می‎شدم؛ چون من در آن زمان دانشجوی دکتری هم بودم. اما سه نفری به این نتیجه رسیدیم که این کار حق آقای بدیع‎الزمانی است، ولی او که نمی‎آید در کنار ما امتحان بدهد. بنابراین، تصمیم گرفتیم پیش رییس دانشکده برویم و بگوییم که وی را بدون آزمون به‎عنوان دبیر انتخاب کنند. یادم هست که چشمان استاد «همایی» پر از اشک شد و می‎‎گفت که ای‎کاش در دوران جوانی ما هم، افرادی مثل شما پیدا می‎شدند و خیلی خوشحال شد و از ما تقدیر و تحسین کرد و می‎گفت هر وقت که باید وجودمان ارزشمند باشد، به بیگاری مشغول بودیم. دکتر شهیدی هم در این قضیه سهمی داشت و آقای بدیع‎الزمانی 10 سال آخر عمر خود را در دانشکده درس می‎داد.

تبحر مرحوم دکتر شهیدی در مباحث تاریخ اسلام چطور بود و آثار ایشان را در این عرصه چطور ارزیابی می‎کنید؟

دکتر شهیدی در نجف بیشتر شاگرد آقای خویی بودند و کمی هم از مجلس آقا ضیاء عراقی بهره بردند؛ ایشان علاوه‎بر این‎که تحصیلات خود را در حوزه عربی و زبان و ادبیات فارسی به پایان برده بود، شم تحلیل تاریخی هم داشت؛ لذا همان سالی که از نجف به تهران آمده بود کتابی نوشت به نام «جنایات تاریخ» و البته چاپ اول آن کتاب خیلی تند بود که الان شاید دیگر در دسترس نباشد. تفکرات او در آن مقطع کمی شبیه نواب صفوی بود و با این‎حال و هوا این کتاب را نوشته بود که در آن حتی اشاره‎ای هم به برخی معاصران کرده بود. ایشان افراد معاصر را که در سیاست بودند، تا حدی به افرادی تشبیه کرده بود که در صدر اسلام حضور داشتند. از این کتاب فهمیده شد که ایشان مقداری به تاریخ اسلام تسلط دارند. البته افکار وی بعد‎ها تعدیل شد و این دلیل بر انعطاف است. برخی افتخار می‎کنند که افکارشان تغییر نکرده است؛ ولی انسان در هر موقعیتی عکس‎العملی دارد.

ایشان بعد‎ها کتاب تاریخ تحلیلی اسلام را نوشتند و کتاب‎‎های دیگری هم با موضوع امام مجتبی (علیه‎السلام) و حضرت فاطمه‎الزهرا (سلام‎الله‎علیها) و تحقیقی هم درباره شخصیت شهربانو کرده بودند که چاپ شد. در ترجمه نهج‎البلاغه کار موفقی که انجام دادند این بود که سبک گفتار امام (علیه‎السلام) را حفظ کردند. در دانشکده ادبیات هم یک بُعد دیگر بر ایشان افزوده شد که به متون پرداختند و تز دکتری ایشان مشکلات دیوان انوری بود که در انجمن علمی چاپ شد. خود من هم دو سال قبل از آن، روی دیوان ناصر خسرو کار کرده بودم.

آشنایی استاد شهیدی با مرحوم دهخدا چه تأثیراتی روی شخصیت و شکل‎گیری رویه علمی ایشان داشت؟

از حوادث مهم زندگی ایشان، آن بود که با مرحوم دهخدا آشنا شدند. مرحوم شهیدی آن زمان، تازه از نجف برگشته و معمم بودند و در دفتر لغت‎نامه، یار و مددکار دهخدا بودند. من دهخدا را یکبار در عمرم دیدم و آن هم دکتر شهیدی وقت گرفت و با هم رفتیم. یادم هست در خیابان ایرانشهر، ظاهرا منزل دهخدا و محل کار لغت‎نامه یک‎جا بود. استاد شهیدی در همان‎جا با مرحوم دکتر معین آشنا شدند و با وساطت ایشان وارد دانشگاه شدند و اول به‎عنوان دبیر دانشگاه تدریس می‎کردند و بعد هم دکتری را که گرفتند، دانشیار شدند.

ویژگی‎‎های برجسته شخصیت مرحوم دکتر شهیدی از دیدگاه شما چه بوده است؟

مرحوم دکتر به‎طور کلی علم‎دوست و باهوش بود؛ دیدگاه تاریخی خیلی قوی‎ای داشت و مجموعا از آن‎جا که ادبیات فارسی هم کار کرد، فرد جامعی شده بود. معمولا کسانی‎که تحصیلات حوزوی دارند زیاد ادبیات فارسی را عِلم نمی‎دانند؛ ولی دکتر شهیدی یا خود من متوجه شدیم که ادبیات فارسی هم برای خودش یک جهان است و بدین معنا نیست که هر کسی عربی بلد باشد، ادبیات فارسی و شعر فارسی هم می‎فهمد. دکتر باوجود این‎که پدر شهید بود؛ اما هیچ‎وقت ادعا نکرد من پدر شهیدم و این موضوع را هیچ‎جا نمی‎گفت.

دکتر شهیدی با آن تحصیلات در نجف و معاشرت با دهخدا و دکتر معین و آمدن به دانشکده ادبیات و تاریخ‎دانی، شخصیت منحصر به فردی را به‎وجود آورده بود که هم می‎توانست عربی حرف بزند و هم به تاریخ اسلام مسلط باشد و حوادث صدر اسلام را تحلیل کند؛ به‎طور مثال، آخوند‎ها کمتر وارد مبحث تاریخ می‎شوند و بیشتر به فقه و اصول می‎پردازند؛ اما دکتر شهیدی این برجستگی را در حوزه تاریخ هم داشت.

دکتر شهیدی خیلی شوخ و اهل مزاح بجا بودند. ما چهارشنبه‎‎ها، در مدرسه سپهسالار جلسه‎ای داشتیم که در دفتر آقای «راد» تشکیل می‎شد و در این جلسه، با هم از موضوعات مختلف حرف می‎زدیم. این جلسات ادامه داشت تا انقلاب که برای مدتی متوقف شد؛ آیت‎الله امامی کاشانی متوجه شده بودند که ما با جمعی از دوستان جلسه‎ای علمی داشتیم و پیام دادند که مگر ما اهل علم نیستیم؟ چرا جلسه را ادامه نمی‎دهید؟ این‎طور شد که جلسات ادامه پیدا کرد و یک روز هم امام جمعه که آن زمان آیت‎الله خامنه‎ای بودند، به جلسه آمدند و گفتند عجب جمع خوبی است و اگر درگیر کار‎های انقلاب نبودم، دوست داشتم که همیشه به این جلسه بیایم.

عموما، چه افرادی در این جلسه شرکت می‎کردند و چه مباحثی در آن مطرح می‎شد؟

دکتر شهیدی، آقای محیط‎طباطبایی، مهدوی دامغانی، شیخ عبدالله‎ نورانی، موسوی بهبهانی، راشد، دکتر معین و شهید مطهری - که من با اتومبیل ایشان را در بازگشت، به منزل می‎رساندم - در این جلسه حضور مرتبی داشتند و دکتر شهیدی از کسانی بود که مرتب می‎آمد و خیلی هم شوخ بود و فضای جلسه را تحت تأثیر قرار می‎داد. مرحوم شهیدی نقش خیلی مهمی در گرم کردن مجلس داشتند و مرحوم مطهری هم مرتب می‎آمدند. همچنین، دکتر زرین‎کوب چند جلسه آمدند.

زمانی مرحوم مطهری به من گفتند اگر از افراد و دانشمندان خارجی فردی را سراغ دارید، او را به جلسه بیاورید. من هم دو بار مرحوم «ایزوتسو» را آوردم و مکالمه او را با مرحوم مطهری ترجمه می‎کردم. بعد از اتمام جلسه، ایزوتسو می‎گفت این روحانی‎ترین مجلسی بوده که من در تمام عمرم دیدم. آقای شهیدی می‎گفت این مجلس ما مانند سفینه نوح می‎ماند که از هر نوع آدمی در آن هست؛ هم آخوند دارد و هم فکلی؛ هم متجدد دارد و هم سنتی.

در برنامه‎‎ها و پروژه‎‎های علمی، چه‎کار‎های مشترکی با مرحوم دکتر شهیدی انجام داده‎اید؟

اغلب، در کنگره‎‎های داخل و خارج از کشور با دکتر شهیدی بودیم. هر دوی ما را دعوت می‎کردند و یادم هست یک سفر در لبنان با هم بودیم و دکتر شهیدی درباره تمدن اسلامی، با توجه به جنبه‎‎های سنتی و متجدد آن، به زبان عربی سخنرانی کرد و یک‎بار هم در سوریه با هم بودیم. در این کنگره‎‎ها دکتر شهیدی واقعا باعث آبروی مملکت بودند، برخلاف برخی که متأسفانه در خارج از کشور رفتار درستی ندارند. دکتر شهیدی رمز و رموز صحبت کردن را طبیعتا می‎دانست و تمام ریزه‎کاری‎‎ها را متوجه بود که تحبیب قلوب بکند. در افغانستان هم بودیم. یک سفر هم این اواخر با ایشان به رام‎پور هند رفتیم که کنگره سراسری استادان ادبیات فارسی بود و هنوز هم از ایران به این کنگره می‎روند؛ در این سفر با دکتر حداد عادل و دکتر شهیدی با هم رفتیم و آن سفر هم خیلی خوش گذشت و ما در خدمت ایشان بودیم

مرحوم دکتر به‎طور کلی علم‎دوست و باهوش بود؛ دیدگاه تاریخی خیلی قوی‎ای داشت و مجموعا، از آن‎جا که ادبیات فارسی هم کار کرد، فرد جامعی شده بود



ذرهبین

چاپ اول آن کتاب (جنایات تاریخ) خیلی تند بود که الان شاید دیگر در دسترس نباشد. تفکرات او در آن مقطع کمی شبیه نواب صفوی بود و با این‎حال و هوا این کتاب را نوشته بود که در آن حتی اشاره‎ای هم به برخی معاصران کرده بود

شهیدی علاوه‎بر این‎که تحصیلات خود را در حوزه عربی و زبان و ادبیات فارسی داشت، شم تحلیل تاریخی هم داشت

هم در دبیرستان با هم بودیم و هم در دانشگاه یکدیگر را می‎دیدیم

در دانشکده ادبیات هم یک بُعد دیگر بر ایشان افزوده شد که به متون پرداختند

از حوادث مهم زندگی ایشان، آن بود که با مرحوم دهخدا آشنا شدند

دکتر باوجود این‎که پدر شهید بود؛ اما هیچ‎وقت ادعا نکرد من پدر شهیدم و این موضوع را هیچ‎جا نمی‎گفت

دکتر شهیدی با آن تحصیلات در نجف و معاشرت با دهخدا و دکتر معین و آمدن به دانشکده ادبیات و تاریخ‎دانی، شخصیت منحصر به فردی را به‎وجود آورده بود که هم می‎توانست عربی حرف بزند و هم به تاریخ اسلام مسلط باشد و حوادث صدر اسلام را تحلیل کند

نویسنده : هاشم : ٦:۳٠ ‎ب.ظ ; ۱۳٩۱/۱/٢٠
Comments نظرات () لینک دائم